Kerkenbeleidsplan
Een kerkenbeleidsplan legt de toekomstvisie vast van elke parochiekerk binnen de gemeente. Een sterk onderbouwd en gedragen kerkenbeleidsplan vormt de vertrekbasis voor de zoektocht naar een goede invulling. Een heldere strategische visie is een must. Het Platform Toekomst Parochiekerken ondersteunt je bij de opmaak, de vernieuwing en de uitvoering van het plan.
Wat is een kerkenbeleidsplan?
Een kerkenbeleidsplan is een schriftelijk document dat een lokaal gedragen langetermijnvisie bevat voor alle parochiekerken op het grondgebied van de gemeente.
Volgens artikel 33/2 van het eredienstendecreet is een kerkenbeleidsplan een schriftelijk document dat wordt goedgekeurd en ondertekend door zowel het representatief orgaan van de rooms-katholieke eredienst (de bisschop) als het gemeentebestuur.
Artikel 33/2 legt de minimumvereisten van een kerkenbeleidsplan vast. Dat moet je niet tegenhouden om het plan sterker en strategischer te maken. Kansen die je kan grijpen zijn bijvoorbeeld het in kaart brengen van ruimtenoden waar parochiekerken aan tegemoet kunnen komen, of het expliciet rekening houden met gemeentelijk beleid over verduurzaming of klimaatdoelstellingen. Een concreet plan van aanpak bij elke geplande neven- of herbestemming maakt het document krachtiger.
Een nota van toenmalig minister Bourgeois en de bijhorende omzendbrief spraken al van een kerkenbeleidsplan in 2011. Sinds 2025 is het kerkenbeleidsplan verplicht. Bij het indienen van de meerjarenplannen van de kerkfabrieken, aan het begin van elke gemeentelijke legislatuur, mag het kerkenbeleidsplan niet ouder zijn dan zes maanden.
Verplichting voor subsidies en erfgoedpremies
Een actueel kerkenbeleidsplan is verplicht als je beroep wil doen op subsidies van het Agentschap Binnenlands Bestuur of als je recht wil hebben op een verhoogde erfgoedpremie van het agentschap Onroerend Erfgoed.
Een kerkenbeleidsplan opstellen, actualiseren of aanpassen
De procedure voor het opstellen, actualiseren en aanpassen van een kerkenbeleidsplan is dezelfde. Overleg tussen de gemeente, de kerkbesturen en het bisdom staat daarbij centraal. Uiteraard moet elke aanpassing van de toekomstvisie gedragen worden door het bisdom, omdat de bisschop het document moet ondertekenen. Je kan het kerkenbeleidsplan ook tijdens de legislatuur actualiseren of aanpassen wanneer de toekomstvisie voor een of meerdere kerken wijzigt.
Onderstaand stroomschema toont de verschillende stappen van de procedure.
Voorbereiding
- Meestal is een kerkenbeleidsplan in belangrijke mate gebaseerd op een pastoraal plan. Ga daarvoor in gesprek met de pastorale verantwoordelijke.
- Als het nodig is, kan je parallel daaraan de fiches met de objectieve gegevens aanvullen of verfijnen. Gebruik daarvoor het uitgebreide sjabloon(opent nieuw venster) van het Platform Toekomst Parochiekerken.
- Je kan gebruik maken van het bestemmingsprofiel van Onroerend Erfgoed om meer richting te geven aan het plan.
- Betrek idealiter de gemeentelijke omgevingsdienst, bijvoorbeeld in verband met het gemeentelijke Beleidsplan Ruimte of een lokaal patrimoniumplan.
Stappenplan
- Organiseer een vorm van overleg over de toekomstvisie, bijvoorbeeld door middel van een lokale stuurgroep met daarin minstens het centraal kerkbestuur en de gemeente.
- Voeg alle informatie samen en toets het plan af met het college van burgemeester en schepenen.
- Vraag de goedkeuring van het bisdom.
- Na ondertekening door de bisschop leg je het plan voor aan de gemeenteraad.
- Als het kerkenbeleidsplan vastgelegd is in een gemeenteraadsbesluit, laad je het op via het Loket voor lokale besturen.
Je beschikt dan over een actueel en goedgekeurd kerkenbeleidsplan.
Van kerkenbeleidsplan naar realisatie
Hoe zet je het kerkenbeleidsplan concreet om in de praktijk en welke stappen zijn nodig om van een intentie een realiseerbaar projectplan te maken? Het procesverloop begeleidt je door dat traject.
Toekomstvisie voor parochiekerken
Voorwaarden bij (semi-)permanent gebruik
Let op! Bij (semi)-permanent publiek gebruik moet het gebouw voldoen aan brandvoorschriften, toegankelijkheidseisen en verzekeringstechnische voorwaarden. Hoe meer de kerk in aanmerking komt voor andere vormen van gebruik, hoe meer het op praktisch niveau een 'gebouw als een ander' wordt, ook fiscaal gezien.
Definities toekomstvisie
In het laatste hoofdstuk van het kerkenbeleidsplan bepaal je een toekomstvisie voor alle kerken. De definities van de te kiezen opties lees je hieronder.
Parochiekerk
Een parochiekerk staat ter beschikking van een plaatselijke geloofsgemeenschap die deel uitmaakt van de katholieke Kerk. De parochiekerk is er voor gebed, bezinning, liturgie en sacramentele vieringen. Daarnaast kan de plaatselijke geloofsgemeenschap de parochiekerk ook gebruiken voor bijvoorbeeld catechese of diaconie.
Valorisatie
‘Valorisatie’ zijn die initiatieven die, met respect voor het normale gebruik van de parochiekerk, de betekenis van het kerkgebouw versterken en bevorderen. Daarbij benadruk je niet alleen de religieuze, maar ook de culturele, historische en kunsthistorische, architecturale en/of landschappelijke waarde. De initiatieven vullen de liturgie en bezinning aan of krijgen een plaats ernaast. Denk aan kunsthistorische rondleidingen, concerten, voordrachten, conferenties of tijdelijke tentoonstellingen. Ook de kerk ‘buiten de uren’ openstellen valt onder valorisatie.
Sint-Geertruikerk, Leuven
Medegebruik
Wanneer je het kerkgebouw openstelt voor religieuze activiteiten van andere katholieke of christelijke geloofsgemeenschappen, spreek je over medegebruik. Doorgaans laten de bisdommen enkel religieuze groepen toe die behoren tot de Wereldraad van Kerken.
Stella Mariskerk, Zeebrugge
Nevenbestemming
Als er nog religieuze activiteiten plaatsvinden in de parochiekerk, maar die te groot is voor de plaatselijke geloofsgemeenschap, kan je een nevenbestemming overwegen. Er is een onderscheid tussen multifunctioneel gebruik en gedeeld gebruik.
Multifunctioneel gebruik
Multifunctioneel gebruik is een nevenbestemming in de tijd. Op momenten dat er geen religieuze activiteiten in de kerk plaatsvinden, kunnen andere organisaties het gebouw gebruiken. Denk aan een fanfare die de kerk af en toe gebruikt als repetitieruimte, of een school die de kerk tijdelijk als extra klaslokaal benut.
Sint-Stephanuskerk, Hoeselt
© Foto Dalemans
Gedeeld gebruik
Gedeeld gebruik is een nevenbestemming in de ruimte. Door architecturale aanpassingen te doen in het kerkgebouw, creëer je een kleinere liturgische ruimte. Daarnaast is er ruimte voor één of meerdere lokalen met een andere, (semi-)permanente invulling. Bij gedeeld gebruik zijn de liturgische ruimte en de andere ruimtes bouwkundig van elkaar gescheiden.
Sint-Niklaaskerk, Westkapelle
Herbestemming
Wanneer een parochiekerk niet meer voor religieuze activiteiten in aanmerking komt, kan de bisschop ze definitief aan de eredienst onttrekken. Het kerkgebouw krijgt dan een nieuwe functie. Volg de voorgeschreven kerkrechtelijke procedure. Ervoor vindt meestal een samenvoegen van parochies plaats. Alleen de bisschop kan beslissen om een parochiekerk definitief aan de eredienst te onttrekken.
Den Hannekesnest in de voormalige Onze-Lieve-Vrouw Visitatie en Goddelijke Voorzienigheidskerk, Kerkbrugge-Langerbrugge (Evergem)
Hulpmiddelen
- De leidraad kerkenbeleidsplan(opent nieuw venster) geeft een overzicht van wat een kerkenbeleidsplan is en hoe het Platform Toekomst Parochiekerken ondersteunt.
- Het bestemmingsprofiel geeft je inzicht in de ruimtelijke toekomstmogelijkheden van kerkgebouwen. Het profiel bestaat uit een handige toolbox(opent nieuw venster) waar je zelf mee aan de slag kan gaan.
- Het voorbeeldbestek(opent nieuw venster) geeft ondersteuning bij de uitwerking van een kerkenbeleidsplan met participatie.
- Herbekijk de basisopleiding over het kerkenbeleidsplan(opent nieuw venster) en de bijhorende presentatie(opent nieuw venster).
Sjabloon kerkenbeleidsplan
Het sjabloon geeft je alle informatie die je nodig hebt om je kerkenbeleidsplan op te maken.
Meer weten over
Heb je een vraag of wil je ondersteuning?
Wil je meer weten over het kerkenbeleidsplan of wil je ondersteuning bij de opmaak, actualisatie of uitvoering ervan? We zijn er om je te ondersteunen.