Analyse kerkenbeleidsplannen

Gemeenten en eredienstbesturen maken werk van een toekomstplan voor parochiekerken

In 2025 moesten alle gemeenten een kerkenbeleidsplan opstellen, actualiseren of herbevestigen. De voorbereidingen gebeurden in samenwerking met de bisdommen en de vrijwilligers van de besturen van de rooms-katholieke eredienst. Vandaag staan 1379 besturen van de eredienst en vijf kathedrale kerkfabrieken in voor het dagelijkse beheer van 1615 Vlaamse parochiekerken en kathedralen. Dat het aantal besturen van de rooms-katholieke eredienst kleiner is dan het aantal parochiekerken, betekent dat er al veel samenvoegingen van parochies gebeurden.

Het Platform Toekomst Parochiekerken analyseerde de ingediende kerkenbeleidsplannen. Dit overzicht is een verkorte versie van het rapport over de kerkenbeleidsplannencampagne van 2025 dat het Platform in juni van 2026 publiceert. Vier grote tendensen zijn af te leiden uit de plannen.

De campagne van de kerkenbeleidsplannen van 2025 is een succes

De lokale besturen en eredienstbesturen hebben hard gewerkt. Begin 2026 hebben 273 van de 285 gemeenten, 96%, een actueel en goedgekeurd kerkenbeleidsplan. Die plannen zijn goedgekeurd door de bisschop en vastgelegd in een gemeenteraadsbesluit. De resterende plannen zijn op komst. Onderaan deze pagina vind je alle actuele kerkenbeleidsplannen die het Platform Toekomst Parochiekerken verzamelde via het Loket voor de Lokale Besturen, in samenwerking met het Agentschap Binnenlands Bestuur.

Vlaanderen, de gemeenten en de bisdommen hebben door die actie zicht op de huidige situatie en de toekomstplannen van 1527 van de 1615 parochiekerken. Het Platform analyseerde die 1527 kerkgebouwen. Later in 2026 vullen we de cijfers aan met gegevens uit de plannen die er nog bij komen.
We kunnen spreken van een nieuwe nulmeting, gebaseerd op een hoeveelheid cijfermateriaal die we nooit eerder hadden.

Beweging in het gebruik van parochiekerken

Er is al veel gebeurd. Sinds 2013 – toen waren er nog 1786 parochiekerken – werden 171 kerkgebouwen aan de eredienst onttrokken. Van de 1527 geanalyseerde parochiekerken beschikken er vandaag 206 over een nevenbestemming. Samen zorgen de al voltrokken onttrekkingen en de actuele nevenbestemmingen voor ingrijpende veranderingen op het vlak van gebruik in 377 kerken, ruim een vijfde van de oorspronkelijke 1786 kerken. Dat betekent niet automatisch dat er ook ingrijpende verbouwingen plaatsvonden in die kerken.

Hieronder bekijken we eerst het huidige gebruik van de parochiekerken en daarna de toekomstvisies uit de kerkenbeleidsplannen.

Parochiekerken vandaag: meer dan enkel vieringen

Toekomstvisies: veel intenties tot neven- en herbestemming

Een kerkenbeleidsplan geeft per kerk de toekomstvisie aan. De opties zijn: ‘uitsluitend kerk’, ‘valorisatie’, ‘medegebruik’, ‘nevenbestemming’ (soms gespecifieerd als ‘nevenbestemming in de tijd / multifunctioneel gebruik’ of ‘nevenbestemming in de ruimte / gedeeld gebruik’), ‘herbestemming’ en ‘geen gegevens’. In de plannen geven eredienstbesturen en gemeenten soms meerdere opties per kerk aan, bijvoorbeeld ‘nevenbestemming op korte termijn en herbestemming op lange termijn’. We namen tot drie opties per kerk over in de analyse. In theorie zijn er met maximaal drie opties per kerk een driehonderdtal combinaties van toekomstvisies mogelijk. In de praktijk treffen we een veertigtal verschillende combinaties aan in de plannen.

Voor meer dan zes op tien parochiekerken worden ingrijpende veranderingen mogelijk. Al is er mogelijk een onderscheid tussen de ‘eerste opties’ van hierboven en de combinaties van bijvoorbeeld valorisatie en herbestemming. Samengevat zou dit een eerste interpretatie van de toekomstvisies kunnen zijn:

• 2,6% van de kerken blijft uitsluitend kerk
• Valorisatie en medegebruik komen voor of worden ingevoerd in 36,6% van de kerken, medegebruik opvallend minder dan valorisatie
• In 60,6% van de kerken wordt een neven- of herbestemming mogelijk
  • 12,3% van de kerken overweegt een nevenbestemming (‘nevenbestemming’ werd als enige optie gegeven) of zet een huidige nevenbestemming verder
  • 14,9% van de kerken overweegt een herbestemming (‘herbestemming’ werd als enige optie gegeven)
  • de overige 33,5% onderzoekt nog of het neven- of herbestemming wordt, of dat het bij culturele valorisatie of religieus medegebruik blijft
  • slechts 9 kerken nemen (gedeeltelijke) sloop in overweging

Voor 0,2% van de 1527 geanalyseerde kerken zijn er geen gegevens.

Beweging kerkenlandschap

Vandaag komen meer dan zes op tien van de kerken in aanmerking voor neven- of herbestemming. Dat is opvallend meer dan blijkt uit een telling die PARCUM deed in 2021, gebaseerd op de kerkenbeleidsplannen die toen beschikbaar waren. Er was niet voor elke Vlaamse gemeente een kerkenbeleidsplan beschikbaar, aangezien gemeenten toen nog niet algemeen verplicht waren een plan op te stellen. We beschikken nu over veel preciezere en volledigere cijfers dan in 2021. Nu komt bijna een derde van de kerken in aanmerking voor herbestemming. De beweging in het kerkenlandschap is dus merkbaar.

Het diverse kerkenlandschap weerspiegeld

Het kerktype, de bouwperiode en zelfs het eigendomsstatuut van een kerk zijn geen doorslaggevende factoren bij een intentie tot neven- of herbestemming. Het kerkenlandschap in Vlaanderen is divers, en die diversiteit weerspiegelt zich in de groep van kerken die in aanmerking komt voor neven- en herbestemming. Er komen veel zaalkerken en 19^de- en 20^ste-eeuwse gebouwen in aanmerking voor volgende stappen, vooral omdat die gebouwen veel voorkomen. ‘Zaalkerk’ betekent overigens niet automatisch dat het om een uitgesproken modernistische kerk gaat.

Eigendom

Gemiddeld genomen zijn ongeveer evenveel kerken eigendom van de gemeenten als van de besturen van de rooms-katholieke eredienst (kerkfabrieken). Er zijn wel regionale verschillen. In de provincie Oost-Vlaanderen is zo’n twee derde van de parochiekerken eigendom van de gemeenten en een derde van de kerkfabrieken. In Limburg is een tweede eigendom van de kerkfabrieken en slechts een kleine derde van de gemeenten. Ongeveer dezelfde verdeling komt terug bij de kerken die aanmerking komen voor neven- en herbestemming.

Begeleiding is nodig, meer dan ooit

De Vlaamse gemeenten en besturen van de rooms-katholieke eredienst bevinden zich nog aan het begin van een nieuwe fase van valorisatie, nevenbestemming en herbestemming. Een kerkenbeleidsplan is een gedeelde visie, wat al een belangrijke stap is. Maar vaak zijn er nog geen concrete beleidsacties aan die visie gekoppeld.

Voor niet meer dan 2,4% van alle 1527 geanalyseerde kerken is in het kerkenbeleidsplan opgenomen dat er investeringen komen voor neven- of herbestemming. Het is geen verplicht onderdeel van een kerkenbeleidsplan, wat waarschijnlijk de beperkte respons verklaart. Meestal moest de gemeente de financiële meerjarenplannen ook nog opmaken op het moment dat het kerkenbeleidsplan werd goedgekeurd. In de strategische meerjarenplannen van de gemeenten zijn echter opvallend méér investeringen in het licht van neven- en herbestemming van parochiekerken opgenomen. Daarover communiceert het Platform Toekomst Parochiekerken later.

Maak werk van de toekomst van je parochiekerk

De kerkenbeleidsplannen laten zien dat de gemeenten en de besturen van de eredienst aandacht hebben en zorgen voor de kerkgebouwen. Vlaanderen beschikt traditioneel over sterke netwerken rond de parochiekerken, met veel vrijwilligerswerk en veel (financiële en andere) zorg voor de vele gebouwen. De cijfers uit de kerkenbeleidsplannen, zoals bijvoorbeeld de hier niet-opgenomen gegevens over de relatief goede staat van onderhoud van de gebouwen, maken die zorg tastbaar. Lokale mensen – ambtenaren, mandatarissen, fabriciens en fabriciennes (leden van de kerkfabriek), andere vrijwilligers, omwonenden of nieuwe initiatiefnemers, gelovig of niet – kunnen aan de slag met de hulpmiddelen van het Platform Toekomst Parochiekerken om volgende stappen voor te bereiden.

Er is lokaal een stevige basis of een startpunt, zowel cijfermatig als wat betreft draagvlak, om de toekomst van de vele gebouwen die in aanmerking komen voor volgende stappen vorm te geven. Voor een stuk gaat het over een nieuwe uitdaging. Daardoor is gepaste ondersteuning op zijn plaats.